श्री मौलाकाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको संक्षिप्त परिचय

१. सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहसम्बन्धी जानकारी

डिभिजन वन कार्यालय: कावासोती, नवलपुर, नवलपरासी (बर्दघाट–सुस्ता पूर्व)
सब–डिभिजन वन कार्यालय: गैंडाकोट ९ , थुम्सी
समूहको नाम: श्री मौलाकाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह
ठेगाना: गैंडाकोट नगरपालिका–१ र २, नवलपरासी (बर्दघाट–सुस्ता पूर्व)
समूहको कोड नं.: NAW/MU/०१/०३
सामुदायिक वन दर्ता नं.: १
विधान स्वीकृति मिति: २०६३/०९/०३
सामुदायिक वन हस्तान्तरण मिति: २०६३/०९/०३
पान नं ६१८८३९९८६

उपभोक्ता समूहको जनसांख्यिक विवरण

समूहमा जम्मा २,३७५ घरधुरी आबद्ध रहेका छन्। कुल जनसंख्या ११,२७९ रहेकोमा महिला ५,५२५ र पुरुष ५,७५४ रहेका छन्।

घरधुरीको जातीय संरचनाअनुसार ब्राह्मण/क्षेत्री १,८३६, जनजाति ४५६, दलित ८२ र मुस्लिम १ घरधुरी रहेका छन्।

उपभोक्ता समूहको कार्यसमितिमा जम्मा २१ जना सदस्य रहेका छन्, जसमा महिला ११ र पुरुष १० जना रहेका छन्।

२. सामुदायिक वन व्यवस्थापनसम्बन्धी जानकारी

सामुदायिक वनको नाम: श्री मौलाकाली सामुदायिक वन
कुल क्षेत्रफल: ५०९.५९ हेक्टर
वनको किसिम: प्राकृतिक वन
वनको अवस्था: रुख तथा पोलको मिश्रित वन
वनको बाली चक्र: १०० वर्ष
औसत छत्र घनत्व: ५०–७० प्रतिशत
मोहडा: उत्तर–पूर्व
भिरालोपन: ० देखि ४३ डिग्रीसम्म
उचाइ: समुद्री सतहबाट करिब १८० देखि ५६० मिटर
माटो: कालो, रातो, दोमट तथा फुस्रो
भू–क्षयको अवस्था: सामान्य

२.१ वनको वर्गीकरण तथा क्षेत्रफल

उत्पादनशील क्षेत्रफल कायम गर्दा अन्य वनअन्तर्गत पर्ने ३१ डिग्रीभन्दा बढी भिरालो १६.३४ हेक्टर क्षेत्र घटाइएको छ।

३. वनका प्रमुख प्रजाति तथा गैरकाष्ठ वन पैदावार

मौलाकाली सामुदायिक वन नेपालको Tropical Mixed Broadleaves Forest अन्तर्गत पर्ने प्राकृतिक मिश्रित वन हो। वनमा मुख्य रूपमा साल प्रजातिको प्रभुत्व रहेको छ भने अन्य विभिन्न प्रजातिका रूख तथा वनस्पतिहरू पनि पाइन्छन्।

मुख्य काष्ठ प्रजातिहरू

• साल (Shorea robusta)
• अस्ना (Terminalia alata)
• हर्रो (Terminalia spp.)
• बर्रो (Terminalia spp.)
• बोटधगेरो (Lagerstroemia parviflora)
• शिरिष
• कर्मा
• चिलाउने (Schima wallichii)
• अमला (Phyllanthus emblica)

प्रमुख गैरकाष्ठ वन पैदावार

वन क्षेत्रमा कुरिलो, कुमकुम, अमला, हर्रो, बर्रो लगायतका गैरकाष्ठ वन पैदावार पाइन्छन्।

अमला लगायतका वनस्पतिहरू औषधीय तथा पोषणका दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्। हर्रो, बर्रो तथा अन्य वनस्पतिहरू परम्परागत औषधि तथा विभिन्न घरेलु प्रयोजनमा प्रयोग हुँदै आएका छन्।

४. वन्यजन्तुको अवस्था

मौलाकाली सामुदायिक वन क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तुहरू पाइन्छन्। प्रमुख वन्यजन्तुहरूमा:

• खरायो
• दुम्सी
• बाँदर
• स्याल
• मृग
• सालक
• बँदेल

आदि रहेका छन्।

५. वनको मौज्दात अवस्था

कम्पार्टमेन्ट–१ अन्तर्गतको उत्पादनमूलक वनको क्षेत्रफल ४७८.२३ हेक्टर रहेको छ।

बेसल क्षेत्रफल

६. वन व्यवस्थापन तथा वन संवर्द्धन प्रणाली

सामुदायिक वनको व्यवस्थापनका लागि १० वर्षे योजना अवधि निर्धारण गरिएको छ। उत्पादनमूलक वनलाई कम्पार्टमेन्ट–१ अन्तर्गत व्यवस्थापन गरिँदै आएको छ।

कम्पार्टमेन्ट संख्या: १
व्यवस्थापन प्रणाली: उत्पादनमुखी वन व्यवस्थापन
वार्षिक कटान क्षेत्र संख्या: १० वटा
बाली चक्र: १०० वर्ष
वन संवर्द्धन प्रणाली: कटान चक्रसहितको छनौट प्रणाली
पुनरुत्पादन अवधि: १० वर्ष

वार्षिक औसत कटान परिमाण

• काठ: १०,५००.०८ क्युबिक फिट
• दाउरा: ४३.७६ चट्टा

वन व्यवस्थापन गर्दा वनको प्राकृतिक अवस्था, पुनरुत्पादन क्षमता, जैविक विविधता तथा वातावरणीय संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखिने व्यवस्था गरिएको छ।

७. अग्निरेखा तथा पहुँच सडक

वन क्षेत्रमा अग्निरेखा तथा पहुँच सडक सामान्यतया ४ देखि ५ मिटर फराकिलो बनाउने व्यवस्था रहेको छ। चुरे क्षेत्र, खोला, नाला तथा खोल्सीहरू प्रशस्त भएकाले विद्यमान बाटो, खोला तथा खोल्सीहरूलाई आवश्यकता अनुसार अग्निरेखाका रूपमा प्रयोग गरिनेछ।

४ मिटर चौडा अग्निरेखा निर्माण गर्न आवश्यक भएमा डिभिजन वन कार्यालयको सहमतिमा वार्षिक कटान क्षेत्रको सिमाना छुट्याउँदा सो क्षेत्रमा रहेका झाडी तथा बुट्यान हटाउन सकिनेछ। तर ठूला रुखहरू सामान्यतया काटिने छैनन्। आवश्यकताअनुसार डिभिजन वन कार्यालयको सहमतिमा अग्निरेखा निर्माण गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ।

८. भौगोलिक स्थिति तथा पहुँच

८.१ अक्षांश तथा देशान्तर

उपलब्ध व्यवस्थापन योजनामा वन क्षेत्रको भौगोलिक अवस्थिति यसरी उल्लेख गरिएको छ:

देशान्तर: ८४°२४’ पूर्वदेखि ८५°२५’ सम्म
अक्षांश: २७°४४’ उत्तरदेखि २८°४२’ सम्म

नोट: मूल विवरणमा अक्षांश/देशान्तरका दिशासूचक शब्द तथा अंकमा टाइपिङ त्रुटि हुन सक्ने भएकाले आधिकारिक नक्सा वा वन व्यवस्थापन योजनासँग एकपटक रुजु गर्न उपयुक्त हुन्छ।

८.२ भिरालोपनअनुसार क्षेत्रफल

९. वनको सिमाना तथा अवस्थिति

पूर्व: नारायणी नदी, ब्रिटिस क्याम्प, क्यान्सर आवास क्षेत्र हुँदै चिहान डाँडा
पश्चिम: सानो धारा तथा जयश्री सामुदायिक वन
उत्तर: तिनखोले तथा काप्रेढापको सिरान, जुक्ती खोला, हर्दीकेलादी तथा देउराली सामुदायिक वन
दक्षिण: आवादी क्षेत्र

१०. भू–बनोट तथा माटो

मौलाकाली सामुदायिक वनको अधिकांश भू–भाग समथर रहेको छ भने केही क्षेत्र भिरालो, खोला तथा खोल्सीहरूले बनेको छ। वनको अधिकांश भू–भाग उत्तर–पूर्व मोहडामा रहेको छ।

यो सामुदायिक वन समुद्री सतहबाट करिब १८० मिटरदेखि ५६० मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। वन क्षेत्रमा मुख्यतः कालो, रातो, दोमट तथा फुस्रो माटो पाइन्छ।

११. हावापानी, नदी, ताल तथा जलस्रोत

यस वन क्षेत्रमा सामान्यतया उष्ण प्रदेशीय हावापानी पाइन्छ। वन क्षेत्र तथा आसपासका प्रमुख जलस्रोतहरूमा:

• काली खोला
• कटाइ खोला
• दह खोला
• सानो जुक्ती खोला
• फेदी खोला
• चोहर खोला
• चोहर खोला ताल
• फेदीखोला ताल
• सिमसार जलाधार ताल
• बराह ताल
• बाघखोर ताल

आदि रहेका छन्।

यी जलस्रोतहरूले वनको पारिस्थितिक प्रणाली, जैविक विविधता तथा स्थानीय वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्।

१२. उपभोक्ताको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था

मौलाकाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अधिकांश उपभोक्ताहरू कृषिमा आबद्ध छन्। गैंडाकोटको सहरी तथा अर्धसहरी बस्तीका कारण उपभोक्ताहरू शिक्षा, रोजगारी, व्यापार तथा व्यवसायमा समेत संलग्न रहेका छन्।

विशेषगरी विपन्न तथा वनमा निर्भर उपभोक्ताहरूले आफ्नो वार्षिक आवश्यकता अनुसार काठ, दाउरा तथा घाँस सामुदायिक वनबाट प्राप्त गर्ने गरेका छन्।

समूहमा विभिन्न जातजाति तथा समुदायको बसोबास रहेको छ। ब्राह्मण, क्षेत्री, जनजाति, दलित तथा मुस्लिम समुदायसँगै जनजातिअन्तर्गत मगर, नेवार, राई, तामाङ, गुरुङ, थारु, प्रजा, बोटे र कुमाल समुदायको समेत उपस्थिति रहेको छ।

१३. उपभोक्ता जनसंख्या विवरण

जातिगत घरधुरी विवरण

१४. सम्पन्नताको स्तरीकरण

उपभोक्ता घरधुरीको आर्थिक अवस्थालाई विभिन्न तहमा वर्गीकरण गरिएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार:

१५. समग्र परिचय

श्री मौलाकाली सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह गैंडाकोट नगरपालिका–१ र २ मा अवस्थित महत्वपूर्ण सामुदायिक वन व्यवस्थापन संस्था हो। करिब ५०९.५९ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस वनले स्थानीय समुदायलाई काठ, दाउरा, घाँस तथा गैरकाष्ठ वन पैदावार उपलब्ध गराउनुका साथै जैविक विविधता संरक्षण, जलाधार संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलन तथा पर्यापर्यटन प्रवर्द्धनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

प्राकृतिक मिश्रित साल वनका रूपमा रहेको यस क्षेत्रमा विभिन्न काष्ठ तथा गैरकाष्ठ वनस्पति, वन्यजन्तु, तालतलैया, खोला तथा जलाधार क्षेत्रहरू रहेका छन्। साथै गैंडाकोट शान्ति वन वाटिका, मौलाकाली केवलकार, मौलाकाली सुम्निमा पार्क तथा गणेश मन्दिर परिसरजस्ता क्षेत्रहरूले यस वनको पर्यापर्यटन तथा धार्मिक पर्यटनको सम्भावनालाई समेत थप उजागर गरेका छन्।

स्थानीय उपभोक्ताको सहभागिता, वैज्ञानिक वन व्यवस्थापन, जैविक विविधता संरक्षण, वन संवर्द्धन तथा दिगो उपयोगलाई प्राथमिकता दिँदै मौलाकाली सामुदायिक वनलाई वातावरणीय संरक्षणसँगै सामाजिक तथा आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना रहेको छ।